Küresel tarım destekleri rekor seviyeye ulaştı

Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD), yayınladığı "Tarımsal Politikaların İzlenmesi ve Değerlendirilmesi" başlıklı kapsamlı raporuyla küresel gıda güvenliği ve tarım ekonomisinin geleceğine dair çarpıcı verileri kamuoyuyla paylaştı. Mısır ve Peru'nun da dahil edilmesiyle 56 ülkeyi kapsayan bu geniş ölçekli çalışma, tarım sektörünün küresel şoklar karşısındaki kırılganlığını ve kamu desteklerinin bu süreçteki belirleyici rolünü gözler önüne seriyor. 2025 yılı itibarıyla küresel tarım desteklerinin 950 milyar doları aşarak rekor kırması, tarımsal politikaların yeniden şekillendiği bir döneme girildiğini kanıtlıyor.

Raporda öne çıkan en dikkat çekici veri, tarımsal desteklerin toplam üretim değerine oranının 2023'teki yüzde 17,6 seviyesinden 2025'te yüzde 19,1'e yükselmiş olmasıdır. Bu artış, uzun yıllardır süregelen desteklerin üretime oranındaki düşüş eğiliminin tersine döndüğünü gösteriyor. Özellikle gelişmekte olan ekonomilerin piyasa fiyatı desteklerine yönelmesi ve OECD ülkelerinin afet kaynaklı bütçe ödemelerini artırması, bu küresel yükselişin temel dinamiklerini oluşturuyor.

Gelişmenin Arka Planı

Tarımsal destekleme politikaları, İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemden bu yana gıda arz güvenliğini sağlamak ve çiftçi gelirlerini korumak amacıyla kullanılan en temel araçlardan biri olmuştur. Ancak 21. yüzyılda iklim değişikliği, tedarik zinciri kırılmaları ve jeopolitik gerilimler, bu destek mekanizmalarının doğasını kökten değiştirmiştir. OECD'nin raporu, bu tarihsel dönüşümün bir yansıması olarak okunmalıdır.

Geçmişte tarımsal destekler daha çok verimliliği artırmaya ve teknolojik dönüşümü teşvik etmeye odaklanırken, günümüzde bu desteklerin büyük bir kısmının piyasa fiyatlarını manipüle eden veya doğrudan bütçe transferlerine dayanan yapıya dönüştüğü görülmektedir. Özellikle 2023-2025 döneminde bireysel çiftçilere sağlanan yıllık 661 milyar dolarlık ortalama destek, devletlerin tarım sektörünü bir "stratejik savunma alanı" olarak gördüğünü kanıtlıyor.

Mısır ve Peru gibi tarımsal üretimde önemli paya sahip ülkelerin analize dahil edilmesi, OECD'nin küresel perspektifini genişletirken, gelişmekte olan ülkelerin tarımsal politikalar üzerindeki ağırlığının arttığını da teyit ediyor. Bu ülkelerin dünya fiyatlarından ziyade yurt içi fiyatları korumaya yönelik politikaları, küresel ticaret dengeleri üzerinde de yeni bir baskı unsuru oluşturuyor.

Uzman ve Sektör Değerlendirmeleri

Ekonomi uzmanları, 950 milyar dolarlık desteğin verimli kullanılıp kullanılmadığı konusunda ciddi çekinceler taşıyor. Sektör temsilcilerine göre, desteklerin büyük kısmının piyasa fiyatlarını değiştiren politikalara dayanması, çiftçilerin piyasa sinyallerine göre üretim yapma kabiliyetini köreltiyor. Uzmanların öne çıkan değerlendirmeleri şu şekildedir:

• Desteklerin piyasa fiyatlarını yapay şekilde yükseltmesi, tüketicilerin gıdaya erişim maliyetini artırmaktadır.
• Afet yardımlarının bütçelerdeki payının artması, tarımsal üretimin iklim değişikliğine karşı ne kadar savunmasız olduğunu göstermektedir.
• Gelişmekte olan ülkelerdeki piyasa fiyatı destekleri, uzun vadede tarımsal verimlilik artışını yavaşlatabilir.
• Desteklerin üretim değerine oranındaki artış, devletlerin tarım sektörüne olan müdahale düzeyinin derinleştiğini işaret ediyor.
• Sektörel esnekliğin korunması için desteklerin doğrudan üretim yerine, Ar-Ge ve sürdürülebilir tarım teknolojilerine yönlendirilmesi gerekmektedir.

Sektör temsilcileri, bu desteklerin bir "kalkan" işlevi gördüğünü ancak bu kalkanın aynı zamanda inovasyonu engelleyen bir "duvar" haline gelmemesi gerektiği konusunda hemfikir. Özellikle gelişmekte olan ekonomilerde, desteklerin verimlilik artırıcı yatırımlara dönüştürülmesi, küresel gıda enflasyonuyla mücadelede kritik bir rol oynayacaktır.

Ekonomik ve Sosyal Yansımalar

Tarımsal desteklerin ulaştığı bu rekor seviye, hem üretici hem de tüketici tarafında çift yönlü bir etki yaratıyor. Üreticiler için bu destekler, girdi maliyetlerindeki artışlara karşı bir tampon görevi görse de, tüketiciler için durum daha karmaşık. Birçok ülkede uygulanan korumacı politikalar, yurt içi fiyatların uluslararası piyasaların üzerine çıkmasına neden oluyor.

Bu durum, özellikle düşük gelirli tüketicilerin satın alma gücünü doğrudan aşındırıyor. Gıda fiyatlarındaki yapay yükseliş, sosyal refahı olumsuz etkilerken, devletlerin bütçeleri üzerinde de ciddi bir yük oluşturuyor. Piyasa dengelerinin bozulması, uzun vadede tarımsal ürünlerin küresel ticaret akışını da sekteye uğratma riski taşıyor.

Gelecek Projeksiyonları ve Beklentiler

Önümüzdeki dönemde OECD ülkeleri ve gelişmekte olan ekonomiler için en büyük sınav, desteklerin "piyasa bozucu" etkisini azaltırken, "gıda güvenliğini" nasıl koruyacakları olacaktır. Uzmanlar, desteklerin daha şeffaf, hedefe yönelik ve sürdürülebilir tarım uygulamalarını teşvik eden bir yapıya kavuşturulması gerektiğini öngörüyor.

Önümüzdeki yıllarda, iklim değişikliğiyle mücadele kapsamında "yeşil desteklerin" (çevre dostu tarım uygulamalarına verilen teşvikler) toplam destekler içindeki payının artması beklenmektedir. Ancak bu geçiş süreci, özellikle tarımsal üretimin yoğun olduğu gelişmekte olan ülkeler için hem maliyetli hem de zorlu bir süreç olacaktır.

Sonuç olarak, 950 milyar dolarlık destek hacmi, tarım sektörünün küresel ekonomideki merkezi konumunu bir kez daha tescil ediyor. Ancak bu büyüklüğün, verimlilik ve rekabetçilikle desteklenmemesi durumunda, küresel tarım piyasalarında yeni dengesizliklerin yaşanması kaçınılmaz görünmektedir.