Sayıştay: İBB'nin bazı araçları 3 aylık kira bedeliyle satın alınabilirdi

Sayıştay Başkanlığı tarafından hazırlanan ve kamuoyunda geniş yankı uyandıran denetim raporu, İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin (İBB) araç kiralama operasyonlarındaki maliyet yönetimini mercek altına aldı. Raporda yer alan en dikkat çekici bulgu, Kamu İhale Kanunu kapsamında gerçekleştirilen ve toplam sözleşme bedeli 3 milyar 375 milyon 868 bin 924 lira olan '2026 yılı araç kiralama hizmet alımı' ihalesindeki yaklaşık maliyet hesaplamalarındaki tutarsızlıklar oldu. Denetçiler, özellikle binek araçlar dışında kalan iş makinesi ve özel donanımlı araç gruplarında belirlenen yaklaşık maliyetlerin piyasa gerçeklerinden tamamen kopuk olduğunu ve kamu zararına yol açabilecek bir verimsizlik barındırdığını resmi kayıtlara geçirdi.

Haberin odağındaki temel olgu, İBB'nin 17 farklı grupta topladığı muhtelif araçlar için yaptığı piyasa araştırmasının sonuçları ile ihale neticesinde ortaya çıkan rakamlar arasındaki devasa uçurumdur. Sayıştay, idarenin yaklaşık maliyet belirleme sürecinde 5 farklı firmadan fiyat teklifi aldığını, ancak bu firmalardan birinin aynı zamanda ihaleyi kazanan yüklenici olduğunu belirterek, sürecin rekabetçi ve şeffaf yapısına dair soru işaretleri oluşturdu. Raporda, 6. grup olarak sınıflandırılan araçlarda görülen maliyet tablosu, 'hayatın olağan akışına aykırı' olarak nitelendirilen verimsizliğin en somut örneği olarak sunuldu.

Gelişmenin Arka Planı

Türkiye'deki kamu kurumlarının mal ve hizmet alımları, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ve ilgili uygulama yönetmelikleriyle sıkı bir disiplin altına alınmıştır. Bu mevzuat uyarınca, bir ihaleye çıkılmadan önce 'yaklaşık maliyetin' gerçekçi bir şekilde belirlenmesi, kamu kaynaklarının korunması açısından hayati önem taşır. İdarelerin bu maliyeti belirlerken kamu kurumlarınca belirlenmiş fiyatlardan, benzer işlerin geçmiş ihale bedellerinden, ilgili ticaret odalarının verilerinden ve kapsamlı piyasa araştırmalarından yararlanması zorunludur. İBB'nin 2026 yılı için planladığı bu devasa ihalede ise bu mekanizmaların işletilme biçimi denetim radarına takıldı.

İBB yönetimi, söz konusu ihale için 17 farklı araç grubu tanımlamış ve bu gruplar için yaklaşık maliyet hesabı yaparken 5 firmadan fiyat teklifi istemiştir. Ancak Sayıştay'ın incelemesine göre, bu süreçte elde edilen veriler piyasa rayiçlerini yansıtmaktan uzak kalmıştır. Özellikle binek araçlar dışındaki kategorilerde, kiralama bedellerinin aracın kendi değerine yaklaşması, idarenin satın alma opsiyonunu değerlendirmek yerine neden çok daha maliyetli olan kiralama yöntemini seçtiği sorusunu gündeme getirmiştir. Bu durum, sadece bir bütçe kalemi hatası değil, aynı zamanda stratejik bir yönetim tercihi olarak analiz edilmektedir.

Geçmiş yıllarda da yerel yönetimlerin araç kiralama ihaleleri sık sık tartışma konusu olmuş, ancak Sayıştay'ın bu raporundaki '3 aylık kira bedeliyle satın alma' tespiti, verimsizliğin boyutlarını matematiksel bir kesinlikle ortaya koymuştur. İBB'nin bu bulgulara verdiği yanıtın ise sadece 'yaklaşık maliyet' teriminin hukuki tanımını yapmakla sınırlı kalması, denetim raporundaki somut iddiaların teknik olarak çürütülemediği şeklinde yorumlanmaktadır.

Uzman ve Sektör Değerlendirmeleri

Finansal analistler ve kamu ihale uzmanları, Sayıştay'ın sunduğu verilerin ekonomik rasyonalite ile açıklanmasının mümkün olmadığını ifade etmektedir. Bir aracın kasko değerinin (piyasa rayiç değeri) üçte birinin tek bir aylık kira bedeli olarak belirlenmesi, yatırımın geri dönüş süresinin (ROI) üç ay olması anlamına gelir ki, bu durum ticari hayatın hiçbir alanında sürdürülebilir bir model olarak kabul edilmez. Sektör temsilcileri, normal şartlarda uzun dönemli araç kiralamalarında aylık bedelin, aracın toplam değerinin %2 ila %5'i arasında değişmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Sayıştay raporundaki veriler ışığında yapılan teknik değerlendirmeler şu başlıklar altında toplanmaktadır:

• Maliyet-Fayda Analizi Eksikliği: İdarenin, 3 aylık kira bedeliyle mülkiyetini alabileceği bir aracı kiralaması, temel ekonomi prensiplerine aykırıdır.
• Piyasa Araştırması Kusuru: Yaklaşık maliyet belirlenirken kullanılan 5 firmanın tekliflerinin piyasa gerçeklerini yansıtmadığı, bu firmalardan birinin ihaleyi kazanmasının rekabeti kısıtlamış olabileceği değerlendirilmektedir.
• Kasko Değeri ve Kira Orantısızlığı: 1 milyon 493 bin TL kasko değeri olan bir araç için 496 bin TL aylık kira ödenmesi, kamu kaynağının verimli kullanılmadığının en net kanıtıdır.
• Mevzuat İhlali: Hizmet Alım İhaleleri Uygulama Yönetmeliği'ndeki 'yaklaşık maliyetin piyasa rayiçlerine uygun olması' hükmünün ihlal edildiği görülmektedir.
• Stratejik Planlama Hatası: Uzun vadeli ihtiyaçlar için satın alma yerine kiralama modelinin, bu denli yüksek farklarla tercih edilmesi kurumsal bir planlama hatasına işaret etmektedir.

Ekonomik ve Sosyal Yansımalar

Bu tür denetim bulguları, sadece rakamsal birer veri olmanın ötesinde, toplumsal güven ve kamu maliyesi üzerinde derin etkilere sahiptir. İstanbul gibi devasa bir bütçeyi yöneten bir kurumun, 3,3 milyar liralık bir ihalede bu denli yüksek maliyet farklarına göz yumması, vergi veren vatandaşlar nezdinde 'kaynakların israf edildiği' algısını güçlendirmektedir. Ekonomik zorlukların yaşandığı ve kamu tasarruf tedbirlerinin en üst düzeyde uygulandığı bir dönemde, bu tür harcamalar sosyal adaleti ve kamu vicdanını yaralamaktadır.

Ekonomik açıdan bakıldığında, İBB'nin bu ihalede ödediği fazla bedellerin, kentin diğer altyapı, ulaşım veya sosyal yardım projelerinden eksilen kaynaklar olduğu unutulmamalıdır. Sayıştay'ın 'hayatın olağan akışına aykırı' olarak tanımladığı bu durum, kamu mali yönetiminde 'etkililik, ekonomiklik ve verimlilik' ilkelerinin ihlal edildiğini göstermektedir. Piyasa dengeleri açısından bakıldığında ise, kamu kurumlarının piyasa fiyatlarının çok üzerinde bedellerle ihale yapması, sektördeki fiyat algısını bozmakta ve suni bir pahalılık yaratmaktadır.

Ayrıca, ihaleye teklif veren firmalar ile ihaleyi kazanan firma arasındaki ilişkinin denetim raporuna yansıması, ihale sistemine olan güveni sarsmaktadır. Kamu ihalelerinde şeffaflık ve rekabetin sağlanamaması, uzun vadede kaliteli hizmetin uygun fiyata alınmasını imkansız hale getirmekte ve sadece belirli sermaye gruplarının kamu kaynaklarından haksız avantaj sağlamasına yol açmaktadır.

Gelecek Projeksiyonları ve Beklentiler

Sayıştay'ın bu raporu, İBB yönetimi için ciddi bir idari ve hukuki süreci tetikleme potansiyeline sahiptir. Önümüzdeki dönemde, bu ihaleye ilişkin sorumlular hakkında idari soruşturmaların açılması ve kamu zararının tazmini yoluna gidilmesi beklenmektedir. Ayrıca, İçişleri Bakanlığı mülkiye müfettişlerinin de raporu ihbar kabul ederek daha derinlemesine bir inceleme başlatması muhtemel senaryolar arasındadır.

İBB'nin bu aşamadan sonra yapacağı savunma ve alacağı önlemler kritik önemdedir. Belediye yönetiminin, yaklaşık maliyet belirleme süreçlerini daha şeffaf hale getirmesi, dijital fiyat takip sistemlerini devreye alması ve 'kiralama mı, satın alma mı?' analizini her ihale öncesinde kamuoyuyla paylaşması bir zorunluluk haline gelmiştir. 2026 yılına kadar sürecek olan bu sözleşmenin, Sayıştay bulguları doğrultusunda revize edilip edilmeyeceği veya fahiş fiyatlı kalemlerin iptal edilip edilmeyeceği merak konusudur.

Sonuç olarak, bu gelişme Türkiye'deki yerel yönetimlerin denetimi açısından bir dönüm noktası niteliğindedir. Kamu kaynaklarının '3 ayda kendini amorti eden' kiralama modelleriyle tüketilmesine karşı yargı ve denetim organlarının takınacağı tavır, gelecekteki benzer ihaleler için de bir standart oluşturacaktır. Vatandaşlar ve sivil toplum kuruluşları, bu sürecin takipçisi olarak şeffaf bir yönetim anlayışının yerleşmesi için baskı oluşturmaya devam edecektir.