Fon Nedir? Fon Krizi Hakkında Bilgiler.

1. En Basit Haliyle: Fon Nedir? (İmece Usulü Birikim Sepeti)

Köy yerinde ya da mahallemizde eskiden beri yapılan çok güzel bir adet vardır: İmece. Bir kişinin tek başına gücünün yetmediği büyük bir iş olduğunda (mesela tarladaki mahsulün toplanması veya kışlık odunların kırılması), bütün komşular el birliği yapar, güçlerini birleştirir ve o koca iş tereyağından kıl çeker gibi kolayca halledilir.

İşte televizyonda, bankalarda ve gazetelerde sıkça duyduğumuz o meşhur "Yatırım Fonu" kelimesi de tam olarak bu imece usulünün parayla yapılan halidir. Şöyle düşünün:

• Cebinizde diyelim ki 500 lira ya da 1.000 lira gibi mütevazı bir tasarrufunuz var. Bu parayla tek başınıza gidip büyük bir şirketin fabrikasına ortak olamazsınız, koca bir altın külçesi alamazsınız ya da uluslararası piyasalarda işlem yapamazsınız.
• Fakat sizin gibi düşünen binlerce, hatta on binlerce insan bir araya gelir. Herkes 100 lira, 500 lira, 5.000 lira parasını ortaya koyar.
• Ortada toplanan bu devasa para havuzuna ya da büyük kumbaraya "FON" denir.
• Bu havuzda toplanan milyarlarca lirayı sıradan birisi değil, bu işin okulunu okumuş, gece gündüz piyasaları izleyen "Fon Yöneticisi" (yani işin ehli olan uzman kaptanlar) yönetir.

2. Fon Krizi Nedir ve Nasıl Patlak Verir?

Fonlar normal zamanlarda hem küçük tasarruf sahiplerini enflasyona karşı korumak hem de ülke ekonomisine kaynak sağlamak için çok faydalı araçlardır. Peki her şey bu kadar güzelse, haber bültenlerinde kırmızı puntolarla geçen o "FON KRİZİ" ne anlama gelir?

Gelin bunu da hayatın içinden üç somut örnekle açıklayalım:

A) Panik Hali: Herkesin Aynı Anda Kapıya Hücum Etmesi (Likitide Krizleri)

Düşünün ki mahallenizde çok sevilen, güvenilir bir kasap var. Kasabın dolabında 50 kilo et duruyor. Mahalleli normal günlerde sırayla gelir; biri yarım kilo kıyma alır, biri 1 kilo kuşbaşı alır ve dükkân tıkır tıkır işler. Ama bir gün mahallede kötü niyetli bir dedikodu yayılsa: "Kasap batıyor, eti kalmayacak!" Dense ve aynı gün aynı saatte 200 kişi kapıya yığılıp "Hemen bana etimi ver!" dese ne olur? Kasap ne kadar dürüst olursa olsun, dolaptaki et o anda herkese yetmez ve kapıya kilit vurmak zorunda kalır.

İşte fonlarda da böyledir: Ekonomide bir dalgalanma veya dedikodu olduğunda, fondaki binlerce kişi aynı gün parasını geri çekmek isterse, fon yöneticisi elindeki varlıkları (şirket hisselerini, gayrimenkulleri) hemen o saniye nakit paraya çeviremez. Değerinin çok altına haraç mezat satmak zorunda kalır ve fon büyük bir zarara uğrayarak kilitlenir. Buna "Likit Kriz" denir.

B) Açgözlülük Tuzağı: Kayıt Dışı "Gizli / Saadet Fonları"

Son yıllarda Türkiye'de futbolcuların, iş insanlarının adının karıştığı o meşhur davaları hatırlarsınız. İşte halk arasında fon krizi denilerek en çok korkulan şey aslında "Sahte Fon" dolandırıcılığıdır.

Birisi çıkıp der ki: "Bana paranı ver, sana bankanın verdiğinin beş katını, on katını kazandıracağım. Bu çok özel, gizli bir fon."

Büyük bir dikkatle altını çizelim: Dünyada hiç kimse, hiçbir banka ve hiçbir tüccar size garanti olarak ayda yüzde 30-40 faiz veya kâr payı veremez! Bu sistemlerde ilk gelenlerin kâr payı, sisteme yeni giren garibanların yatırdığı paradan ödenir. Yeni para girişi durduğu gün tezgâh çöker, parayı toplayan kaçar ve arkasında binlerce mağdur bırakır. Buna finans dünyasında Ponzi (Saadet Zinciri) denir.

C) Küresel Fırtınalar: Dünya Çapında Fon İflasları

Bir de 2008 yılında Amerika'da başlayıp bütün dünyaya yayılan büyük kriz gibi olaylar vardır. Orada dev fonlar, ödeme gücü olmayan insanlara verilen ev kredilerini bir sepete doldurup satmıştı. İnsanlar borçlarını ödeyemeyince o sepetlerin hepsi patladı ve sadece zenginler değil, fabrikalarda çalışan işçiler, emekliler dahi işsiz kaldı.

3. Gerçek ve Yasal Fon ile Sahte Fon Arasındaki 5 Fark

70-80 yaşındaki bir emeklimiz, tarlasını satmış bir çiftçimiz ya da ömrü boyunca alın teri dökmüş bir işçimiz birikimini korumak için nelere bakmalıdır? İşte evinizin duvarına asılacak kadar kıymetli 5 basit kural:

4. Fon Krizi Yaşandığında Sokaktaki Vatandaş Nasıl Etkilenir?

"Aman evladım, benim fonda param yok ki, bana ne fon krizinden!" demeyin. Çünkü ekonomi birbirine bağlı çarklardan oluşan dev bir değirmen gibidir:

1. Krediler Zorlaşır: Büyük fonlar krize girip battığında, bankalar piyasaya para vermekte çekingen davranır. Esnaf dükkânını çevirmek için kredi bulamaz, çiftçi mazot ve gübre kredisini rahat alamaz.
2. Döviz ve Enflasyon Tetiklenir: Yabancı fonlar kriz anlarında arkalarına bakmadan ülkeden çıkmak için ellerindeki liraları satıp döviz alırlar. Dolar ve Euro fırlayınca iğneden ipliğe, çarşıdaki domatesten evdeki elektriğe kadar her şeye zam gelir.
3. İstihdam Azalır: Şirketler büyümek ve yeni işçiler istihdam etmek için fonlardan kaynak sağlarlar. Fon muslukları kesildiğinde fabrikalar küçülmeye gider, işçi çıkarmalar başlar.

5. Bilginet Analiz Masası'ndan Vatandaşa Tavsiyeler: Birikiminizi Nasıl Korursunuz?

Ömrü boyunca çalışıp didinmiş, üç kuruş emekli ikramiyesini ya da altınını kenara koymuş vatandaşlarımızın canının yanmaması için şu üç öğüdü daima aklınızda tutun:

• 1. Kolay ve Hızlı Kazanç Diye Bir Şey Yoktur: Alın teri dökülmeden, hiçbir risk alınmadan size bankaların katbekat üstünde kazanç vaat eden herkes istisnasız bir tuzak kurmaktadır. O kapıdan hemen uzaklaşın.
• 2. Parayı Elden Kimseye Vermeyin: Ne kadar samimi bir tanıdık, ne kadar güler yüzlü bir müdür veya akraba olursa olsun; yatırım parası elden nakit olarak, çantayla ya da şahıs IBAN'ına gönderilmez. İşlemlerinizi sadece ve sadece devletin resmi lisans verdiği bankaların resmi şubelerinden ve kendi adınıza açılan hesaplardan yapın.
• 3. Bilmediğiniz Şeye Yatırım Yapmayın: Ne olduğunu, nerede durduğunu, nasıl çalıştığını evladınıza veya torununuza anlatamadığınız hiçbir finansal enstrümana paranızı bağlamayın. Gerekirse altın gibi, vadeli mevduat gibi ya da devletin garantilediği sade sepetlerde kalın.